Σύγχρονο έργο αποκατάστασης

Οι πρώτες επεμβάσεις

Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, κυρίως δε στα τελευταία χρόνια του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, πολλοί επιστήμονες ασχολήθηκαν με την έρευνα και μελέτη των μνημείων των Βασσών, και με το εξαιρετικά δύσκολο έργο της συντήρησης και αποκατάστασης του Ναού του Επικουρίου Απόλλωνα.

Η πρώτη επέμβαση για την προστασία του μνημείου, πραγματοποιήθηκε το 1880 και αφορούσε σε τρεις κίονες οι οποίοι απειλούνταν με κατάρρευση. Οι εργασίες που πραγματοποιήθηκαν τότε, αφορούσαν στην αντιστήριξη με δρύινες δοκούς ενός κίονα της δυτικής πλευράς με μεγάλη απόκλιση από την κατακόρυφο καθώς και στην ενίσχυση με ξύλινα παρεμβλήματα των σπονδύλων δυο άλλων κιόνων και περίδεσή τους με μεταλλικές στεφάνες.  

Αρχές 20ου αιώνα

Από το 1902 τη συστηματική έρευνα ανέλαβε η Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία, αρχικά υπό τη γενική διεύθυνση του Κ. Κουρουνιώτη και με τη συνδρομή των Εφόρων Κ. Ρωμαίου και Π. Καββαδία.

Ο Παναγιώτης Καββαδίας, Γενικός Έφορος Αρχαιοτήτων είχε την ευθύνη της αναστήλωσης σε συνεργασία με τον Νικόλαο Μπαλάνο, υπεύθυνου Νομομηχανικού για τα αντίστοιχα έργα του Παρθενώνος ενώ σημαντική ήταν η συμβολή του ιχνογράφου Νικόλαου Ιωαννίτη.

1902–1908

Ως το 1908 ανασυστάθηκε το μεγαλύτερο µέρος των τοίχων του σηκού και έγιναν εργασίες αποκατάστασης στην κρηπίδα και την περίσταση του ναού. Έτσι, παρά τις αδυναμίες και τα σφάλματα του αναστηλωτικού εγχειρήματος, τότε διαμορφώθηκε η μορφή και η εικόνα του ναού την οποία διατηρεί ως σήμερα και αναγνωρίστηκαν ακόμα περισσότερο οι αρετές του και η ομορφιά του.

Αρχαιολογική Εταιρεία – Ερευνητές

Λόγω του μεγάλου ενδιαφέροντος που παρουσιάζει για την εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής, το μνημείο προσείλκυσε και πολλούς καταξιωμένους επιστήμονες από το εξωτερικό οι οποίοι ασχολήθηκαν ενδελεχώς, με τις ποικίλες αρχιτεκτονικές του ιδιαιτερότητες και τη χρονολόγησή του. Πρόκειται για τους W. Dinsmoor, W. Hahland, C. Hofkes- Brukker, G. Roux, A. Mallwitz, H. Knell, U. Pannuti και F. Cooper.

1950 – 1980

Κατά τα έτη 1959, 1970 και 1975-1979 ερευνήθηκε όλη η περιοχή βόρεια και βορειοδυτικά του ναού, καθώς και το εσωτερικό του κτιρίου με δοκιμαστικές τομές, από τον αρχαιολόγο Ν. Γιαλούρη στις οποίες συμμετείχε και ο αρχιτέκτονας και αρχαιολόγος Ι. Τραυλός.

Επεμβάσεις 1965 – 1966

Οι έρευνες τόσο από την Αρχαιολογική Εταιρεία όσο και την Αρχαιολογική Υπηρεσία, συνεχίσθηκαν και τα επόμενα χρόνια.

Περιορισµένες αναστηλωτικές εργασίες στο µνηµείο έγιναν και το 1965 – 66, µετά τους σεισµούς που σηµειώθηκαν στη περιοχή. Oι εργασίες αυτές, που έγιναν υπό την επίβλεψη του Διευθυντή Αναστήλωσης Xαράλαμπου Mπούρα, περιελάµβαναν σωστικές επεµβάσεις σε τρία επιστύλια και αποσυναρµολόγηση και αναστήλωση του δεύτερου από τα ανατολικά κίονα της βόρειας πλευράς του ναού. Επίσης πραγματοποιήθηκε λεπτομερής σχεδιαστική και φωτογραφική αποτύπωση της επέμβασης.

Επιτροπή Συντήρησης του Ναού του Επικούριου Απόλλωνα (ΕΣΝΕΑ)

Με την σύσταση το 1975 της Επιτροπή Συντήρησης του Ναού του Επικούριου Απόλλωνα (ΕΣΝΕΑ), που είχε ως στόχο τον προγραμματισμό και την εποπτεία των αναγκαίων έργων για τη συντήρηση του μνημείου, ξεκινά η συστηματική προσπάθεια για την αποκατάσταση του Ναού Επικούριου Απόλλωνα στη σύγχρονη εποχή.

Η Eπιτροπή, αποτελούμενη από αρχαιολόγους, αρχιτέκτονες, πολιτικούς μηχανικούς και χημικούς, προέβη στη συστηματική και σε βάθος μελέτη των αναγκών και αδυναμιών του ναού, διενεργώντας συστηματικές ανασκαφικές έρευνες και εκπονώντας λεπτομερείς αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις.

Εν όψει της έναρξης του έργου αποκατάστασης, ως το έτος 2000 έλαβαν χώρα κάποιες προπαρασκευαστικές ενέργειες όπως η εγκατάσταση μεγάλης γερανογέφυρας που περιβάλλει το μνημείο για την καταβίβαση και ανύψωση των αρχιτεκτονικών μελών, διαμόρφωση χώρων για το προσωπικό και τους επισκέπτες, προμήθειες εργαλείων κ.α.

Εκπόνηση Μελετών

Μέσα στις δεκαετίες 1980 και 1990 η EΣNEA επικεντρώθηκε στην προστασία του µνηµείου και την εκπόνηση µελετών (αρχιτεκτονική, στατική, γεωτεχνική, ελέγχου της αντοχής του ασβεστολίθου κ.α.) για την αποκατάσταση και τη συντήρησή του.

Διευθετήσεις μελών

Επίσης έγινε συγκέντρωση και ταξινόμηση των διάσπαρτων αρχιτεκτονικών µελών του ναού σε ειδικά διαµορφωµένα άνδηρα στα δυτικά και νοτιοδυτικά του µνηµείου.

Διεθνής Επιστημονική Συνάντηση

Το 1995 οργανώθηκε η 1η Διεθνής Eπιστηµονική Συνάντηση για το ναό των Βασσών, η οποία κατέληξε στο συµπέρασµα της αναγκαιότητας ευρείας επέµβασης στα επί µέρους αρχιτεκτονικά µέλη και στα θεµέλια του ναού, ώστε να υπάρξει ριζική αντιµετώπιση των προβληµάτων του.

Έγκριση Mελετών

Έπειτα από την έγκριση των μελετών το 1997, το έργο της αποκατάστασης του ναού  διαιρέθηκε στα εξής δύο μεγάλα προγράμματα: α) αποκατάσταση της περίστασης και β) αποκατάσταση του σηκού. 

Στόχοι των επεμβάσεων

Η επέμβαση η οποία δρομολογήθηκε στοχεύει : (α) στην άρση των γεωμετρικών μεταβολών του φέροντος οργανισμού του κτηρίου και στην ενίσχυση των μηχανισμών άμυνάς του έναντι των φυσικών φαινομένων, (β) στην ανάσχεση της φθοράς και στην συντήρηση του δομικού υλικού του, και (γ) στην αναβάθμιση της αξίας του μνημείου

Εκκίνηση του έργου

Ειδικότερα, η στερέωση της περίστασης προγραμματίστηκε να υλοποιηθεί τμηματικά σε πέντε επιμέρους περιόδους με εκκίνηση το βόρειο πτερό του οποίου η αποκατάσταση πραγματοποιήθηκε την περίοδο 2001-2015.

Αντισεισµικό ικρίωµα

Το 1985 έγινε η εγκατάσταση νέου αντισεισµικού ικριώµατος. Το σύστημα είναι πλήρως αναστρέψιμο και ενισχύει την δομική σταθερότητα των επιστυλίων και των κιόνων μέχρι την ολοκλήρωση της εκ βάθρων αποκατάστασης του μνημείου. Το νέο ικρίωμα αντικατέστησε παλαιότερο ξύλινο.

Πρόκειται για ξύλινες στεφάνες που αγκαλιάζουν το κίονα στο άνω μέρος του υποβαστάζοντας τα επιστύλια.

Ένα σωληνωτό δικτύωμα ενοποιεί το περιστύλιο με το άνω μέρος των τοίχων του σηκού.

Επίσης εγκαταστάθηκε και σύστημα αντικεραυνικής προστασίας.

Το Στέγαστρο

Η πρώτη εγκατάσταση του στεγάστρου

Κατά το χρονικό διάστημα 1984-1987, για την άμεση προστασία του ναού από τους διαρκώς εξελισσόμενους περιβαλλοντικούς παράγοντες φθοράς, έγιναν έργα παθητικής συντήρησής του και συγκεκριμένα α) η τοποθέτηση του προστατευτικού στεγάστρου, και β) η εγκατάσταση συστήματος αντικεραυνικής προστασίας τύπου κλωβού Faraday. Το σύστημα αυτό τοποθετήθηκε αρχικά πάνω στο σώμα του αρχαίου ναού. Μετά την τοποθέτηση του προστατευτικού στεγάστρου το 1987, η αντικεραυνική προστασία μεταφέρθηκε και προσαρμόστηκε πάνω στο στέγαστρο. Η ανάγκη για ένα τόσο ολοκληρωμένο σύστημα προέκυψε από το γεγονός ότι το μνημείο είχε υποστεί σοβαρές ζημιές στο παρελθόν από κεραυνό, με πιο χαρακτηριστικό το περιστατικό του Δεκεμβρίου του 1965, όταν η πτώση κεραυνού προκάλεσε την κατάρρευση ενός επιστυλίου και ζημιές σε δύο κίονες της ανατολικής πλευράς.

Χρησιμότητα και κριτική για το στέγαστρο

Η δικαιολογημένη αρνητική κριτική που διατυπώνεται από πολλούς για το στέγαστρο, δεδομένου ότι αποκόπτει το μνημείο από το φυσικό του περιβάλλον, δεν μπορεί να οδηγήσει στην απομάκρυνσή του, διότι η ύπαρξή του είναι ευεργετική καθώς αποτρέπει την φθορά που θα προκαλούσαν τα όμβρια ύδατα και η χιονόπτωση στο ευπαθές ασβεστολιθικό δομικό υλικό. Επίσης επιτρέπει την απρόσκοπτη εκτέλεση των στερεωτικών και άλλων επεμβάσεων από το προσωπικό που εργάζεται στο μνημείο. Σύμφωνα με τον ισχύοντα προγραμματισμό, το στέγαστρο θα απομακρυνθεί με την ολοκλήρωση των έργων προστασίας και αναστήλωσης του ναού.

Στερέωση του βόρειου πτερού του ναού (2001 – 2015)

Με χρηματοδότηση αρχικά από το Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης (ΚΠΣ) 2000-2006 και εν συνεχεία από το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς (ΕΣΠΑ) 2007-2013 ξεκίνησε  τον Ιανουάριο του 2001 το έργο της στερέωσης του βόρειου πτερού του μνημείου των Βασσών. Η πρώτη φάση του διήρκησε ως τον Ιούνιο του 2009 ενώ λίγο αργότερα το 2ο εξάμηνο του 2011 υλοποιήθηκε η δεύτερη φάση του με ολοκλήρωση το τέλος του 2015. 

1. καταβίβαση των επιστυλίων, 
2. απομάκρυνση των κιόνων ολόσωμων, 
3. αποσυναρμολόγηση των λίθων των τριών αναβαθμών της κρηπίδας καθώς και της ανώτερης στρώσης της θεμελίωσης (δηλαδή της ευθυντηρίας),
4. στερέωση της θεμελίωσης, αποκατάσταση της ακεραιότητας των αποσυναρμολογημένων λίθων και συντήρηση του υλικού τους,
5. επανατοποθέτηση των λίθων με ταυτόχρονο εφοδιασμό τους με νέα συνδετήρια στοιχεία από τιτάνιο, 
6. επαναφορά των κιόνων 
7. αποκατάσταση, επανατοποθέτηση και επανασύνδεση των επιστυλίων.

Έτσι, κατά την αποκατάσταση της βόρειου πτερού του μνημείου των Βασσών (2001-2015) ο συνολικός αριθμός των αρχιτεκτονικών μελών που αποκαταστάθηκαν ανήλθε στα 212, το σύνολο των λαξευμένων συμπληρωμάτων που τοποθετήθηκαν σε αρχαία μέλη στα 190, οι πραγματοποιηθείσες συγκολλήσεις στις 1204, και τα εξολοκλήρου λαξευμένα νέα μέλη στα 10.

Κατά την περίοδο αυτή των δεκατεσσάρων ετών, οι πραγματοποιηθείσες εργασίες οδήγησαν στην ολοκλήρωση της αποκατάστασης του βόρειου τμήματος του αρχαίου κτηρίου που περιλαμβάνει τους 6 κίονες της βόρειας όψης του, τα βορειότερα τμήματα των μακρών πλευρών του που εμπεριέχουν από 1 κίονα και το περικλειόμενο δάπεδο.

Τα αποτελέσματα των εργασιών αυτής της περιόδου στο βόρειο πτερό του Ναού Επικούριου Απόλλωνα, μπορούν να συγκριθούν με την πλήρη αποκατάσταση ενός αρχαίου μνημείου μικρού μεγέθους, όπως αυτού του ναού της Αθηνάς Νίκης στην Ακρόπολη των Αθηνών.

Συνολικά από το 2001 έως και τον Νοέμβριο του 2023:

1341

είναι οι οπλισμένες συγκολλήσεις μεγάλων θραυσμάτων και συμπληρωμάτων αρχιτεκτονικών μελών που έχουν πραγματοποιηθεί

226

είναι το σύνολο των λαξευμένων συμπληρωμάτων που τοποθετήθηκαν σε αρχαία μέλη

270

είναι ο συνολικός αριθμός των αρχιτεκτονικών μελών που έχουν αποκατασταθεί και επανατοποθετηθεί στο μνημείο

13

είναι τα εξολοκλήρου νέα μέλη που έχουν λαξευθεί και τοποθετηθεί στον αρχαίο ναό

Με τις πρόσφατες εργασίες, οι οποίες συνιστούν τη φυσική συνέχεια του εκτελεσμένου από το 2001 έως το 2015 έργου αποκατάστασης του βόρειου πτερού του μνημείου των Βασσών, που είχε εκτελεστεί υπό την εποπτεία της Επιτροπής Συντήρησης Ναού Επικούριου Απόλλωνα, αφενός υλοποιήθηκε επιτυχώς η πρώτη φάση αποκατάστασης των μακρών πλευρών του μνημείου, θέτοντας «στέρεες βάσεις» για τη συνέχιση και ολοκλήρωση του έργου και στα μακρά πτερά του, αφετέρου επανατοποθετήθηκαν στη πρόσοψη του αρχαίου ναού τρία σημαντικά αρχιτεκτονικά μέλη του (μετά περίπου επτά αιώνες το ένα και περίπου δύο αιώνες τα άλλα δύο) αποκαθιστώντας τη συνέχεια του βόρειου επιστυλίου του για πρώτη φορά μετά το 1812.

Αξίζει να αναφερθεί, επίσης, ότι το εν λόγω πολύπλευρο έργο όχι μόνο στοχεύει στη συντήρηση και την επαρκή ενίσχυση ενός αρχαίου κτηρίου, αλλά έχει ως απώτερο σκοπό τη διατήρηση για τις μελλοντικές γενιές ενός μνημείου παγκόσμιας ακτινοβολίας (όπως είναι γνωστό, ο ναός του Επικούριου Απόλλωνα περιλαμβάνεται από το 1986 στο Κατάλογο των Μνημείων της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO). Τέλος, το έργο συνεισφέρει και στην προσέλκυση περισσοτέρων επισκεπτών στον αρχαιολογικό χώρο των Βασσών, ο οποίος βρίσκεται σε μία δυσπρόσιτη περιοχή, απομακρυσμένη από τα μεγάλα αστικά κέντρα της Πελοποννήσου, που είναι όμως ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους και διάσπαρτη με πολλούς άλλους σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους (Αρχαίας Φιγάλειας,  Ιερού Λυκαίου Δία, Αρχαίας Αλίφειρας κ.α.)