Υπουργείο Πολιτισμού – Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλείας

Ναός Επικούριου Απόλλωνα

Βάσσεις Φιγαλείας

Επίσκεψη
Επικοινωνία

“..ναῶν δὲ ὅσοι Πελοποννησίοις εἰσί, μετά γε τὸν ἐν Τεγέᾳ προτιμῷτο οὗτος ἂν τοῦ λίθου τε ἐς κάλλος καὶ τῆς ἁρμονίας ἕνεκα…”

Από όλους τους ναούς της Πελοποννήσου, ύστερα από τον ναό της Τεγέας θα μπορούσε αυτός να πάρει την πρώτη θέση για το κάλλος του μαρμάρου και το αρμονικό σύνολο
Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις, VIII 41, 8

Με μια ματιά

Κτισμένος σε υψόμετρο 1130 μ., στο ορεινό, μοναχικό Αρκαδικό τοπίο των Βασσών Φιγαλείας, στη σημερινή Ηλεία, o περικαλλής Ναός του Απόλλωνος Επικούριου αποτελεί ένα από τα καλύτερα σωζόμενα παραδείγματα ναών της κλασσικής εποχής, με συντηρητικές και συνάμα πρωτοποριακές ιδιαιτερότητες και θεωρείται σταθμός στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής.

Ικτίνος

O περίφημος Αθηναίος αρχιτέκτονας Ικτίνος κατασκεύασε το ναό αφιερωμένο στον Απόλλωνα, θεό του Φωτός και του Λόγου στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου (420 – 400 π.Χ.).

Φιγάλεια

Υπήρξε αφιέρωμα των κατοίκων της αρκαδικής πόλης Φιγαλείας, της οποίας τα απομεινάρια εντοπίζονται σε απόσταση 13 περίπου χιλιομέτρων νοτιοδυτικά των Βασσών

UNESCO

Είναι το πρώτο από τα μνημεία της Ελλάδας το οποίο εντάχθηκε στον κατάλογο των Μνημείων της Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1986.

Βάσσες

Η ονομασία της τοποθεσίας Βάσσες σημαίνει “δασωμένα φαράγγια”. Η περιοχή ανήκει στο όρος Κωτιλίου, που με τη σειρά του αποτελεί κομμάτι του ορεινού όγκου του μυθικού Λυκαίου της Αρκαδίας με τις πανάρχαιες λατρείες.

Κορινθιακός Ρυθμός

Στο μνημείο συνδυάζονται αριστουργηματικά και οι τρείς αρχαίοι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί, ο δωρικός, ο ιωνικός και ο κορινθιακός, ο οποίος κάνει την εμφάνισή του για πρώτη φορά στην ιστορία της αρχιτεκτονικής

Παυσανίας

Την μοναδική μαρτυρία και περιγραφή του μεγάλου ναού των Βασσών οφείλουμε στον Παυσανία, τον σπουδαίο περιηγητή και συγγραφέα του 2ου αιώνα μ.Χ.

“Και ξάφνου, σ΄ ένα απογύρισμα του βουνού, υψώνεται ανεπάντεχα μπροστά σου ο ξακουστός ναός του Επικουρίου Απόλλωνα. Ευθύς ως τον αντικρίσεις, καμωμένος όπως είναι με τις ίδιες πέτρες του βουνού, νοιώθεις την βαθειάν ανταπόκριση του τοπίου και του ναού. Σαν ένα κομμάτι του βουνού, πέτρα από την πέτρα του, φαντάζει ο ναός αξεχώριστα σφηνωμένος ανάμεσα στους βράχους, βράχος κι αυτός, μα βράχος που πέρασε από πάνω του το πνεύμα. Έτσι πελεκημένες και τοποθετημένες οι κολόνες του ναού, εκφράζουν την ουσία όλης ετούτης της βουνίσιας αυστηρότητας κι ερημιάς. Θαρρείς πως είναι η κεφαλή του τοπίου, η ιερή γυροτραφισμένη περιοχή, όπου μέσα προφυλαγμένος αγρυπνάει ο νους του. Κι εδώ η αρχαία τέχνη, συνεχίζοντας κι εκφράζοντας τέλεια το τοπίο, δε σε ξαφνιάζει. Επιτήδεια, ήρεμα, από μονοπάτι ανθρώπινο σε ανεβάζει, χωρίς να λαχανιάσεις, στην κορυφή.”

Νίκος Καζαντζάκης

Συγγραφέας

Δείτε το μνημείο τρισδιάστατα στην οθόνη σας

Ναός Επικούριου Απόλλωνα

Ιδιαιτερότητες

Προσανατολισμός

Ο κλασικός ναός έχει θεμελιωθεί πάνω στο φυσικό βράχο, σε ειδικά διαμορφωμένο πλάτωμα. Δεν έχει το συνήθη προσανατολισμό Α-Δ, αλλά Β-Ν, ίσως για λατρευτικούς λόγους που συνδέονται με την αρκαδική θρησκευτική παράδοση, δεδομένου ότι και άλλοι ναοί στην περιοχή παρουσιάζουν τον ίδιο προσανατολισμό.

Υλικό κατασκευής

Το κύριο υλικό δομής του ναού είναι ο τοπικός στρωσιγενής, γκρίζος ασβεστόλιθος. Επίσης χρησιμοποιήθηκε μάρμαρο στο γλυπτικό διάκοσμο.

Συντηρητισμός

Ο υπερτονισμένος διαμήκης άξονάς του με 15 κίονες στις μακρές πλευρές και 6 στις στενές, χαρακτηρίζει τους ναούς της Αρχαϊκής εποχής, αντί του κανόνα 13Χ6 που είχε πλέον επικρατήσει την εποχή ανέγερσής του.

Ναός Επικούριου Απόλλωνα

Γλυπτός διάκοσμος

Δωρική ζωφόρος

Το ναό περιέτρεχε εξωτερικά δωρική ζωφόρος με ακόσμητες μετόπες και τρίγλυφα, ενώ ανάγλυφη διακόσμηση έφεραν μόνο οι εσωτερικές μετόπες των στενών πλευρών. Οι έξι μετόπες του πρόναου απεικόνιζαν την επιστροφή του Απόλλωνα στον Όλυμπο από τις Υπερβόρειες χώρες, και του οπισθόδομου την αρπαγή των θυγατέρων του Μεσσήνιου βασιλιά Λεύκιππου από τους Διόσκουρους. Τα αετώματα δεν είναι βέβαιο ότι έφεραν γλυπτό διάκοσμο.

Ιωνική ζωφόρος

Εξέχον διακοσμητικό στοιχείο του ναού ήταν η μαρμάρινη ιωνική ζωφόρος την οποία φιλοτέχνησε ο φημισμένος γλύπτης Παιώνιος και περιέτρεχε εσωτερικά τον σηκό του ναού, πάνω από τους ιωνικούς ημικίονες. Η ζωφόρος είχε συνολικό μήκος 31 μέτρα και αποτελείτο από 23 μαρμάρινες πλάκες. Στις δώδεκα από αυτές απεικονίζεται Αμαζονομαχία και στις υπόλοιπες έντεκα Κενταυρομαχία.

Σηκός

Ο έντονα επιμήκης σηκός χωρίζεται σε δύο μέρη. Στον κυρίως σηκό μοναδικο στοιχείο είναι η παρουσία στους δύο τοίχους δύο σειρών με 5 ιωνικούς ημικίονες, που συμφύονται με τον τοίχο του σηκού. Το παλαιότερο γνωστό δείγμα κορινθιακού κιονοκράνου, τοποθετείται μεταξύ των νοτιότερων ιωνικών, ή κατά άλλους επίσης κορινθιακών ημικιόνων.

Ιωνική ζωφόρος στο εσωτερικό του σηκού.

“….Ως εκ τούτου, μοιάζει ο ναός του Απόλλωνα στις Βάσσες, με το μεγαλείο του και την (μυστηριώδη) πολυπλοκότητά του, σαν να παραμένει ο μόνος μάρτυρας της περιόδου της μεγάλης ακμής της νοτιοδυτικής αρχαίας Αρκαδίας. Όσοι έχουν επισκεφτεί την περιοχή, όμως, γνωρίζουν ότι υπάρχει άλλος ένας, «σιωπηλός», αλλά εξίσου ισχυρός μάρτυρας: το φυσικό κάλλος της.

Η περιοχή αυτή, η οποία είναι στη συμβολή των συνόρων των σύγχρονων νομών Αρκαδίας, Ηλείας και Μεσσηνίας, είναι μία από τις ελάχιστες της Πελοποννήσου που παραμένουν ουσιαστικώς ανεπηρέαστες από τη σύγχρονη δόμηση της υπαίθρου και τις συνέπειές της.

Έτσι, η φυσική ομορφιά της, με τις συνεχείς και αλληλένδετες εναλλαγές τοπίου, φωτός και χρωμάτων, συνεπαίρνει συνήθως τους επισκέπτες, κάνοντας συχνά όσους έχουν γνώσεις αρχαιολογίας να αναρωτιούνται σε ποιο πυκνό δάσος βελανιδιών θα εμφανιστεί ξαφνικά μπροστά τους ο τραγοπόδαρος αρχαίος θεός, ή σε ποιά πηγή θα δουν να λούζονται ημίθεες νύμφες…” *


Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος
Δρ Πολιτικός Μηχανικός

Υπεύθυνος Έργου Αποκατάστασης
Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών
Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλείας

* απόσπασμα από το βιβλίο:
Παπαδόπουλος Κ. “Ο Ναός του Απόλλωνα στις Αρκαδικές Βάσσες. Το λιγότερο γνωστό από τα φημισμένα μνημεία της αρχαίας Ελληνικής Αρχιτεκτονικής”.
Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού
Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλείας
Αθήνα 2021

Έργο αποκατάστασης και ανάδειξης

Οι βλάβες που παρουσιάζει το μνημείο των Βασσών είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, όπως οι διάφορες βλαπτικές ανθρώπινες επεμβάσεις, η αστοχία της θεμελίωσης και οι συνακόλουθες καθιζήσεις και παραμορφώσεις οι οποίες προκάλεσαν τις μεγάλες αποκλίσεις από την κατακόρυφο των κιόνων της περίστασης και τις παραμορφώσεις των λίθων του επιστυλίου, οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες και οι σεισμοί.

  • Το 1902-1908 γίνεται η πρώτη σοβαρή αναστηλωτική προσπάθεια από την Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία
  • Έπειτα από τους σεισμούς των ετών 1965 και 1966 γίνονται στερεωτικές εργασίες από την Δ/ση Αναστήλωσης του Υπουργείου Πολιτισμού
  • Με την ίδρυση της Επιτροπής Συντήρησης Ναού Επικουρίου Απόλλωνος (ΕΣΝΕΑ) το 1975, αρχίζει σημαντική προσπάθεια συντήρησης του μνημείου
  • Το 1985 τοποθετείται αντισεισμικό   ικρίωμα
  • Το 1986 εγκαθίσταται σύστημα αντικεραυνικής προστασίας
  • Το 1987 κατασκευάζεται προσωρινό στέγαστρο (τέντα) κατόπιν ειδικού σχεδιασμού με σκοπό να προφυλάξει το μνημείο από τον παγετό και το προσωπικό που εργάζεται στο ναό έως ότου αποκατασταθεί.
  • Το έργο της στερέωσης του βόρειου πτερού (2001 – 2015), οδήγησε στην πλήρη αποκατάσταση της βόρειας όψης του μνημείου. Χρηματοδοτήθηκε διαδοχικά από το ΚΠΣ 2000-2006 (2.834.734,86 €), με φορέα υλοποίησης το Τ.Δ.Π.Ε.Α.Ε. του ΥΠ.ΠΟ. και από το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς (ΕΣΠΑ) 2007-2013 (1.117.883,26 €) με υπεύθυνη αρχή το Τ.Δ.Π.Ε.Α.Ε. και εν συνεχεία τη ΔΙ.Π.Κ.Α. του ΥΠ.ΠΟ.
  • Η πρώτη φάση του έργου στερέωσης των μακρών πλευρών του μνημείου έχει ενταχθεί στο νέο, τρέχον Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς της χώρας μας (ΕΣΠΑ 2014 – 2020) Η υλοποίησή της ξεκίνησε το Σεπτέμβριο του 2019 και έχει ορίζοντα υλοποίησης το 2023 με φορέα υλοποίησης την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλείας του ΥΠ.ΠΟ.

«Αποκατάσταση – Ανάδειξη ναού Επικούριου Απόλλωνα Βασσών – Γ΄ φάση»

Το υπό εξέλιξη από το 2019 υποέργο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηλείας, αποσκοπεί στην αποκατάσταση των τμημάτων των μακρών πτερών που είναι άμεσα γειτονικά στο ήδη αποκαταστημένο από την α’ και β’ φάση βόρειο πτερό.

Το υποέργο προϋπολογισμού 1.370.213,76 € χρηματοδοτείται από το

Επιχειρησιακό Πρόγραμμα “Επιχειρηματικότητα, Ανταγωνιστικότητα και Καινοτομία” 2014-2020

Στο πλαίσιο του υποέργου, έως και τον Φεβρουάριο του 2023 έχουν πραγματοποιηθεί :

137

οπλισμένες συγκολλήσεις μεγάλων θραυσμάτων και συμπληρωμάτων αρχιτεκτονικών μελών

12

λίθοι της ευθυντηρίας έχουν επανατοποθετηθεί αποκατεστημένοι στο ανατολικό πτερό

3

λίθοι επιστυλίου και ένας από τους τέσσερις κίονες έχουν αναστηλωθεί, αφού προηγουμένως είχαν απομακρυνθοί

80%

του φυσικού αντικειμένου του υποέργου.

Η Ελλάδα μέχρι σήμερα έχει 18 εγγραφές στον Κατάλογο Παγκόσμιας Kληρονομιάς της UNESCO. Πρόκειται για σημαντικά μνημεία που απλώνονται γεωγραφικά σε 21 περιοχές και αντιπροσωπεύουν όλες τις περιόδους της ελληνικής δημιουργίας από την προϊστορία μέχρι τους νεότερους χρόνους.

ΜΝΗΜΕΙΩΔΕΙΣ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ
ΣΤΑ
Ελληνικά Μνημεία UNESCO

Μετάβαση στο περιεχόμενο